Psk. Feza H. Kavukçu
Şefkat kelimesi, Şefkat Odaklı Terapi’de bilgelik, cesaret ve niyet kavramlarıyla tanımlanır. Bu yaklaşım, hem kendimizin hem de başkalarının acılarına karşı duyarlılığı ve bu acıyı hafifletme ya da önleme niyetini içerir.
Burada özellikle altı çizilmesi gereken bir kelime vardır: kendinin. Çünkü bu noktada öz şefkat kavramı devreye girer.
Travmaya maruz kalan bireylerde, öz şefkatin semptomları hafifletici bir mekanizma olabileceği teorize edilmiştir. Ancak, öz şefkat eğitiminin bu bireylerde duygu düzenleme süreçlerini gerçekten değiştirip değiştirmediğine dair henüz yeterli ampirik çalışma bulunmamaktadır.
Özellikle travmaya maruz kalmış bireylerde tehdit sisteminin daha aktif olduğu bilinmektedir. Araştırmalar, şefkat uygulandığında bu tehditle ilişkili nöral ağların azaldığını; hatta dinlenme durumuna kıyasla kalp hızı değişkenliğinde (HRV) artış olduğunu göstermektedir. Bu artış, parasempatik sistemin (sakinleştirici sinir sistemi) daha aktif hale gelmesiyle ilişkilidir. İlginç bir şekilde, özeleştiri durumlarında ise tehdit sistemi daha da fazla aktive olmaktadır.
Tüm bu süreçler yalnızca bireyin psikolojik iyilik hâlini değil; aynı zamanda ilişkilerini, karar alma becerilerini ve yaşam doyumunu da doğrudan etkiler. Özellikle travma sonrası; sosyal reddedilme hissi, çocuklukta öğrenilen onay mekanizmaları, eleştirel ebeveyn tutumları ve toplumsal başarı baskısı gibi etkenler “Yeterli değilim” inancının kökenini oluşturabilir. Bu da bireyde, yalnızca belirli koşullar altında değerli olduğunu hissettiren koşullu bir öz değer gelişimine yol açabilir.
2025 yılında yapılan güncel bir çalışmada (Mistretta, E.G. & Davis, M.C.), öz şefkatin, kişilerarası travma yaşamış bireylerde, etkili bir stres faktörü olan sosyal reddedilmenin işlenmesinde önemli bir rol oynadığı bulunmuştur. Araştırmaya göre, öz şefkat; zorlayıcı durumlarda bireyin kontrol duygusunu artırmakta ve duygu düzenleme süreçlerine olumlu katkılar sağlamaktadır.
Aslında öz şefkatin, öz değeri yeniden inşa etmekte ve dönüştürmekte etkili bir güç olduğunu söylemek mümkündür. Ancak burada şu soruyu sormak gerekir: Peki, şefkat korkusu varsa bu nasıl mümkün olabilir?
Her ne kadar şefkat iyileştirici bir güç olarak tanımlansa da, bazı bireyler için şefkatle karşılaşmak — özellikle kendilerine yöneltilen şefkatle — kaygı verici olabilir. Bu durum literatürde “şefkat korkusu” (fear of compassion) olarak tanımlanır. Özellikle travmaya maruz kalan bireylerde, bu korkunun geçmiş deneyimlere bağlı gelişen bir savunma stratejisi olduğu düşünülmektedir. Eğer birey, yaşamının erken dönemlerinde şefkati istismar, ihmal ya da reddedilme ile birlikte deneyimlediyse, şefkati güvenli ve samimi bir duygu olarak değil, “öncesi ya da sonrası olan tehlikeli bir şey” olarak algılayabilir.
Bu bireyler, başkalarına şefkat gösterirken “Çok şefkatli olursam insanlar benden faydalanabilir” gibi düşüncelere kapılabilir. Ya da başkalarından gelen şefkatli yaklaşımları sorgulayarak, “Gerçek mi, yoksa altında başka bir niyet mi var?” kaygısına düşebilirler. En derin dirençlerden biri de, “Kendime öz şefkatli davranırsam güçlü olamam; bu beni zayıf bir insan yapar” düşüncesidir. Tüm bu örnekler, şefkat korkusunun nasıl direnç oluşturduğunu gözler önüne serer.
Ancak burada bir başka önemli nokta daha vardır: Şefkat yalnızca pasif bir davranış değildir. Yazının başında da belirtildiği gibi, şefkat cesareti de içinde barındırır.
Şefkatin; kabul eden, rahatlatan, bağışlayan ve sakinleştiren bir yönü varken, aynı zamanda harekete geçen, emek veren, yüzleşen, koruyan ve sınır koyan tarafı da vardır.
Sağlıklı bir psikolojik denge için bu iki yönün birlikte geliştirilmesi önemlidir.
Kaynak
Kim JJ, Parker SL, Doty JR, Cunnington R, Gilbert P, KirbyJN. Neurophysiological and behavioural markers of compassion. Sci Rep 2020; 10: 6789
Mistretta, E. G., & Davis, M. C. (2025). Self-compassionversus detached reappraisal for emotion regulation in individuals exposed to interpersonal trauma. Psychology of Consciousness: Theory, Research, and Practice, 12(2), 232–252.